derki.com

Das Experiment (Deney) filmini izleyenlerin pek azı izledikleri olayların aslında gerçekten yapılmış bir deneyin abartılmış ve filmleştirilmiş hali olduğunu bilir. Aslen Stanford Hapishane Deneyi olarak bilinen ve Phillip Zimbardo tarafından gerçekleştirilen bu deney bilim dünyasında büyük sansasyon yaratmış ve insanların yalnızca birkaç gün içinde nasıl olup da ‘insanlıktan çıkabildiklerini’ gözler önüne sermiştir.

Amaç

Phillip Zimbardo, kendi deyimiyle “iyi insanları kötü yerlere koyduğunuzda” neler olacağını merak ediyordu.  Çevremizden ne ölçüde etkileniyorduk? İçsel özelliklerimiz, örneğin inançlarımız ya da tutumlarımız, bazı durumlardan sıyrılmamızda ve çevresel etkenler ne olursa olsun kendi yolumuzda ilerlememizde ne derece etkindi? Bu sorularla yola çıkan Zimbardo, cevapları bulabilmek amacıyla sonradan Psikoloji literatüründe bir kilometre taşı olacak olan meşhur deneyini tasarladı.

Ön hazırlıklar

Zimbardo, “kötü yer”e karşılık olarak bir hapishaneyi seçti. Deneyin tamamen kontrollü olabilmesi için Stanford Üniversite’si Psikoloji Bölümü binasının bodrum katı hapishane görüntüsü verilecek şekilde düzenlendi. Bunu yapmak için, örneğin, bu katta bulunan ofislerin kapıları demir parmaklıklı hapishane kapılarıyla değiştirildi. Ofislerin, yani hücrelerin, içine üçer yatak yerleştirildi. Ufak bir kiler büyüklüğündeki depo benzeri bir oda da ceza odası olarak tasarlandı. Mahkûmlar, cezalandırılacakları zaman tek başlarına bu karanlık ve ufak odaya kapatılacaklardı.

Hapishanenin fiziksel görünümünün yanında mahkûmların ve gardiyanların giyecekleri şeyler de en ince ayrıntısına kadar düşünüldü. Gardiyanlar, resmi üniformalar giyeceklerdi. Bir de, yansıtmalı (RayBan tarzı) güneş gözlüklerinden takacaklardı. Bu güneş gözlüklerinin seçilme nedeni, karşı tarafın gözlerinizi görmesini engelliyor olmalarıydı. Bu sayede mahkûmla gardiyan arasında kurulabilecek ikili insani bağın engellenmesi hedefleniyordu.

2 hafta sürmesi tasarlanan deney için gereken tüm koşullar oluşturulduktan sonra geriye tek bir şey katılıyordu; katılımcıları bulmak.

Gazeteye verilen ilana yanıt veren 75 öğrenci arasından yapılan bir dizi fiziksel ve psikolojik test sonucu seçilen 21 sağlıklı erkek, rasgele gardiyan ya da mahkûm rolüne atandı. Zimbardo da hapishane müdürü görevini üstlendi. Böylece deney başlamış oldu.