Bir dönem herkesin ağzında aynı söylem vardı; “Türkiye’de milliyetçilik giderek yükseliyor”. Hrant Dink suikastının üzerine bu söylemler iyice arttı ve ciddi tartışmalar başladı. Arkasından DTP ile MHP’nin meclise girmesi tartışmaları iyice alevlendirdi. Ve şimdi tezkerenin çıkmasıyla terörizm ve Kürtler tartışması milliyetçilik kapsamında tekrar tekrar ele alınıyor. Türkiye’de bazı şeylerin tartışılmaya başlanmış olması güzel. Ancak bu tartışmalarda gözden kaçırılan nokta Türk ya da Kürt milliyetçiliği derken bahsedilenin tam olarak ne olduğu… Bunun da ötesinde,  milliyetçiliğin ne olduğu sosyal bilimler literatüründe hala tartışma konusuyken bu yükselmekte olan kavramın ne olduğu hala netlik kazanmamış durumda. Bu yazının amacı, genel olarak milliyetçiliği ve özel olarak Türk milliyetçiliğini akademik çerçevede temel anlamda ele almaktır.

Milliyetçiliğin Tanımı

Milliyetçilik sözcüğünü günlük hayatımızda pek çok kez kullanıyor ve duyuyoruz. Ancak pek çok sözcükte olduğu gibi gerçek anlamı üzerine fazla kafa yormuyoruz belki de. Kecmanovic (1996) diyor ki “Milliyetçilik nedir?” sorusuna herhangi iki insan, sosyolog da olsa tarihçi de olsa, aynı cevabı veremeyecektir. Milliyetçiliğin ya da daha özel bir anlamda milli özdeşimin literatürde yer alan temel tanımlarını şu şekilde örneklendirebiliriz;

 
-  Milli üstünlük hissi (Hechter, 2000)

- Milletin, genel olarak pozitif bir değerlendirme anlamında, idealleştirilmesi

(Adorno, Frenkel-Brunswik, Levinson, & Stanford, 1950).

- Kişinin kendi grubunu soy, ırk ya da kültürel ilişki bakımından tanımlama meyili (Allport, 1954)

Görüldüğü gibi akademik anlamda yapılan tanımlamalar da içerik bakımından birbirinden farklılık göstermektedir. Bu yazıda kullanılan “milliyetçilik” sözcüğü en genel anlamıyla bireyin milletiyle güçlü bağdaşımı olarak özetlenebilir. Yine bu yazıdan kullanılan milliyetçilik kavramını biraz takım tutmaya benzetebiliriz. Bir taraftar takımının camiasıyla nasıl özdeşleşiyorsa, milliyetçilik konseptinde de birey milli (ulusal) camiasıyla aynı şekilde özdeşleşmektedir.

Bu noktada milliyetçilik ile vatanseverlik arasında bir ayrım yapmak zorundayız. Bu ayrım, bazı akademisyenler tarafından yapılmamakta ve iki kavram eşdeğer olarak kullanılmaktadır. Ancak şahsi kanaatim milliyetçilik ile vatanseverliğin ayrı kavramlar olduğudur. Milliyetçiliğin kendi kullanımımdaki tanımını yukarıda özetlemiştim. Vatanseverlik ise, yine bu yazıda kullanılabileceği anlamda, kişinin milli kimliğinden bağımsız olarak vatandaşı olduğu ülkeye olan bağlılığını temsil etmektedir. Yani X ya da Y ırkından olan ve Türkiye’de yaşayan bir insan aynı anda hem milletine güçlü bağlarla bağlı (milliyetçi) hem de yaşadığı ülkeyle özdeşleşmiş (vatansever) olabilir. Bu yazıda görüleceği anlamıyla bu iki kavram, bana göre, birbirine engel olmamakla birlikte rahatlıkla paralel yürüyebilir.

Türk milliyetçiliğini irdelemeye geçmeden önce kısaca millet (ulus) kavramının içeriğinden bahsetmek gerekir. Bugün pek çok akademisyen millet kavramının sonradan yaratılmış yapay bir kavram olduğu kanısında birleşse de, bu kavramın günümüzde aldığı önem yadsınamaz. Millet kavramının etnik içerikli olduğu genel olarak söylense de bu her zaman geçerli değildir. Bunu az sonra tartışacağız.